Wschodni Kurdystan, znany w kurdyjskiej literaturze politycznej jako Rojhelat, co oznacza Wschód w języku kurdyjskim, jest drugą co do wielkości częścią Kurdystanu pod względem liczby ludności i powierzchni.
Po bitwie pod Czałdyranem w 1514 roku, która rozegrała się na równinie Czałdyran w pobliżu miasta Khoy między szyickim Imperium Safawidów a sunnickim Imperium Osmańskim, Wschodni Kurdystan został oddzielony od pozostałych części Kurdystanu. Podział ten został później sformalizowany traktatem z Zuhab, zwanym również traktatem z Qasr e Shirin, w 1639 roku, który oficjalnie ustanowił granice między Iranem a Imperium Osmańskim.
Po tej wojnie Kurdystan został podzielony między dwa główne regionalne imperia, Safawidów i Osmanów. Sytuacja ta trwała aż do zakończenia I wojny światowej i upadku Imperium Osmańskiego. Po wojnie części Kurdystanu kontrolowane wcześniej przez Osmanów zostały podzielone między nowo utworzone państwa: Syrię, Irak i Turcję. Podział ten obowiązuje do dziś.
Po I wojnie światowej Kurdystan został podzielony między cztery państwa: Iran, Turcję, Irak i Syrię. W kurdyjskiej terminologii politycznej cztery te części określane są odpowiednio jako Rojhelat, czyli Wschód, Bakur, czyli Północ, Baszur, czyli Południe, oraz Rożawa, czyli Zachód.
Warto zauważyć, że w znacznej części okresu panowania Safawidów i Osmanów duże obszary Kurdystanu były zarządzane lokalnie, z różnym stopniem autonomii, przez kurdyjskich książąt znanych jako mirami. Niekiedy ci książęta prowadzili walkę z jednym lub oboma imperiami w dążeniu do niepodległości całego Kurdystanu lub jego części, jednak próby te zazwyczaj kończyły się porażką.
Oprócz konfliktów między kurdyjskimi emiratami a tymi imperiami, Kurdystan był nieustannie polem walki między Safawidami a Osmanami, którzy rywalizowali o dominację nad terytoriami islamskimi. Dla Kurdów wojny te przynosiły śmierć, zniszczenie miast i wsi oraz ogólną dewastację, co sprawiło, że imperia te nigdy nie były postrzegane jako popularne wśród ludności kurdyjskiej.
Po I wojnie światowej w północnych regionach Wschodniego Kurdystanu wybuchło powstanie pod przywództwem Ismaila Aghi Simko, znanego jako Simko Shikak, skierowane przeciwko rządowi Kadżarów, a następnie państwu Pahlawich. Powstanie to zakończyło się w 1930 roku zabójstwem Simko. Można je uznać za ostatnie klasyczne kurdyjskie powstanie w Iranie prowadzone przez postacie niezwiązane z partiami politycznymi, będące przywódcami plemiennych lub religijnymi.
Powstanie Simko zbiegło się z procesem modernizacji struktur politycznych na Bliskim Wschodzie w Kurdystanie. Wraz z wybuchem II wojny światowej i zajęciem północnego Iranu przez Związek Radziecki działalność polityczna stała się bardziej możliwa w częściach Wschodniego Kurdystanu znajdujących się pod kontrolą radziecką. W rezultacie w 1943 roku powstała Komalay Jiyanewey Kurd, czyli Organizacja Odrodzenia Kurdystanu, jako nowoczesna struktura polityczna.
Od momentu powstania Komalay Jiyanewey Kurd w Rojhelacie wyłoniły się trzy główne nurty polityczne w irańskim Kurdystanie, które utrzymują społeczne zaplecze do dziś: Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu, Komala oraz PJAK. Poniżej przedstawiono krótki przegląd tych partii.
Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu
Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu jest najstarszą zorganizowaną strukturą polityczną w irańskim Kurdystanie. Została założona w 1945 roku przez Qaziego Muhammada w mieście Mahabad. Można ją uznać za pierwszą spójną partię o pełnej strukturze politycznej, wyłonioną z Komalay Jiyanewey Kurd i funkcjonującą, mimo licznych wzlotów i upadków, do dziś.
W 1945 roku, przy wsparciu kurdyjskich sił politycznych i społecznych, partia ustanowiła Republikę Kurdystanu jako formę lokalnego rządu z centrum w Mahabadzie w północnym Rojhelacie.
Po upadku republiki w 1946 roku oraz egzekucji Qaziego Muhammada i jego towarzyszy w 1947 roku grupa młodych członków podjęła działania mające na celu zachowanie struktury partii. Wśród nich był Abdullah Ishaqi, który wyemigrował do irackiego Kurdystanu i we współpracy z Mustafą Barzanim próbował chronić partię przed powtarzającymi się atakami reżimu Pahlawich.
W latach 1967 i 1968 inna grupa kurdyjskich działaczy pod przywództwem Soleimana Moeiniego podjęła próbę wewnętrznej reformy partii, jednak Moeini został zabity przez Demokratyczną Partię Kurdystanu w Iraku, kierowaną przez Mustafę Barzaniego, a większość członków została później zabita przez irańską służbę bezpieczeństwa SAVAK, co doprowadziło do niepowodzenia tej próby.
Po 1970 roku nowa grupa pod przywództwem doktora Abdula Rahmana Ghassemlou odbudowała partię. Po rewolucji irańskiej w 1979 roku Ghassemlou powrócił do irańskiego Kurdystanu i zreorganizował oraz rozszerzył wpływy partii.
Główną bazą PDKI były północne obszary Wschodniego Kurdystanu, od Mahabadu po Urmię, gdzie w dużej mierze uniemożliwiła innym partiom zdobycie znaczącej pozycji.
Po zakończeniu wojny iracko-irańskiej oraz zaprzestaniu wzajemnego wspierania grup opozycyjnych PDKI wycofała się do irackiego Kurdystanu. Zabójstwo Ghassemlou przez irańskich agentów w 1989 roku, w połączeniu z wewnętrznymi sporami i funkcjonowaniem w warunkach emigracji obozowej, zapoczątkowało okres upadku partii.
Pierwszy poważny rozłam nastąpił w 1988 roku podczas ósmego kongresu i trwał do 1996 roku, kiedy frakcje ponownie się zjednoczyły. Bardziej znaczący rozłam miał miejsce w 2006 roku podczas trzynastego kongresu, dzieląc partię na dwie gałęzie, jedną pod przywództwem Mustafy Hijriego, a drugą pod przywództwem Abdullaha Hassanzadeha, później reprezentowaną przez rzecznika Khalida Aziziego.
Po szesnastu latach oddzielnej działalności obie gałęzie zjednoczyły się w 2022 roku pod pierwotną nazwą Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu z kolektywnym kierownictwem.
Obecnie, przy przywództwie wywodzącym się w dużej mierze z lat osiemdziesiątych, z sekretarzem generalnym Mustafą Hijrim i rzecznikiem Khalidem Azizi, partia dąży do odzyskania dawnej pozycji i opowiada się za demokracją, decentralizacją oraz federalizmem.
Zmiany nazwy i struktury były następujące: Komalay Jiyanewey Kurd w latach 1943 do 1945, następnie Partia Demokratyczna Kurdystanu w latach 1945 do 1971, Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu w latach 1971 do 1988, dwie odrębne frakcje w latach 1988 do 1996, dwie odrębne partie w latach 2006 do 2022, a od 2022 roku ponownie Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu.
Komala
Po stłumieniu nurtu reformatorskiego w ramach Partii Demokratycznej w latach 1967 i 1968, pod wpływem ruchu studenckiego z maja 1968 roku we Francji, na irańskich uniwersytetach, szczególnie w Teheranie i Tebrizie, ukształtował się kurdyjski ruch studencki. Początkowo bez nazwy, po rewolucji 1979 roku odbył swój pierwszy kongres i utworzył lewicową marksistowską partię pod nazwą Komala, Rewolucyjna Organizacja Robotników Irańskiego Kurdystanu.
Pod charyzmatycznym przywództwem Foada Mostafy Soltaniego, byłego więźnia politycznego i głównego ideologa, Komala szybko zdobyła popularność i osiągnęła wpływy porównywalne z PDKI, utrzymujące się mimo śmierci Soltaniego w pierwszym roku działalności.
W 1983 roku Komala połączyła się z innymi grupami lewicowymi, tworząc Komunistyczną Partię Iranu, a Komala stała się jej Organizacją Kurdystanu.
Podobnie jak PDKI, Komala doświadczyła skrytobójczych ataków ze strony Islamskiej Republiki Iranu. Jej główne bastiony znajdowały się w centralnych częściach Wschodniego Kurdystanu, zwłaszcza wokół Sanandadżu i Marivanu.
Po 1988 roku Komala i Komunistyczna Partia Iranu wycofały się do irackiego Kurdystanu, a ich działalność w Rojhelacie znacznie osłabła.
W 1991 roku, po odejściu Mansura Hekmata i jego frakcji, która utworzyła Robotniczo Komunistyczną Partię, Komunistyczna Partia Iranu doświadczyła pierwszego poważnego rozłamu.
Kolejne podziały nastąpiły później. W 2000 roku jeden z członków założycieli odłączył się i utworzył Partię Komala Kurdystanu Iranu. W 2007 roku kolejny rozłam pod przywództwem Omara Ilkhanizadeha doprowadził do powstania Partii Komala Kurdystanu znanej jako Komala Robotników Kurdystanu. W listopadzie 2022 roku, w czasie powstania „Kobieta, Życie, Wolność”, dwie frakcje zjednoczyły się pod nazwą Partia Komala Kurdystanu Iranu pod przywództwem Abdullaha Mohtadiego, jednak po siedmiu miesiącach frakcja kierowana przez Rezę Kaabiego wycofała się i przywróciła nazwę Komala Robotników Kurdystanu.
Ponadto w 2022 roku podczas osiemnastego kongresu Komali, jako Organizacji Kurdystanu Komunistycznej Partii Iranu, frakcja Salaha Mazoujiego dokonała rozłamu, co doprowadziło do powstania dwóch równoległych Komunistycznych Partii Iranu oraz dwóch organizacji Komala o identycznych nazwach, symbolach i historii.
Obecnie w Rojhelacie działają cztery organizacje polityczne pod nazwą Komala, a ludzie rozróżniają je głównie według nazwisk ich liderów. Podziały te znacząco osłabiły ogólną siłę Komali.
Wszystkie frakcje Komali opowiadają się za społeczeństwem demokratycznym, decentralizacją, federalizmem oraz w pewnym stopniu za systemem opartym na radach.
Partia Wolnego Życia Kurdystanu
Lata dziewięćdziesiąte w Rojhelacie były okresem, w którym przestrzeń polityczna przesunęła się na korzyść rządu centralnego. Wycofanie sił PDKI i Komali, wzrost znaczenia reformistów pod przywództwem Mohammada Chatamiego w Iranie, głęboka penetracja aparatu państwowego w odległe obszary kurdyjskie oraz silne represje militarne stworzyły atmosferę politycznej frustracji.
Wydarzenia takie jak wydalenie Abdullaha Öcalana z Syrii, jego schwytanie w Kenii i przekazanie do Turcji wywołały bezprecedensowy gniew w Rojhelacie. Masowe protesty doprowadziły do ofiar śmiertelnych, rannych i aresztowań. Dwudziestego drugiego lutego 1999 roku ponad pięćdziesiąt tysięcy osób w Sanandadżu protestowało w obronie Öcalana.
Wydarzenia te przekształciły atmosferę polityczną. Wielu młodych ludzi dołączyło do PKK i w 2000 roku utworzyło strukturę przywódczą poświęconą Rojhelatowi. W 2002 roku ustanowili Ruch Demokratycznej Unii oparty na ideach Öcalana.
W 2003 roku ruch ten zorganizował swoją pierwszą konferencję i zatwierdził utworzenie partii przeznaczonej specjalnie dla Rojhelatu. Czwartego kwietnia 2004 roku PJAK oficjalnie ogłosił swoje powstanie.
PJAK szybko rozszerzył swoją obecność wśród młodzieży i intelektualistów w całym Wschodnim Kurdystanie, od Mukrianu i Ardalanu po północną Urmię, Kermanszah i Ilam. Przedstawiał się jako młodzieżowy ruch zakorzeniony w tradycjach walki narodowej. Podkreślając przywództwo kobiet i organizację oddolną, rozwinął nowy model walki skoncentrowany na wyzwoleniu kobiet i uczestnictwie obywatelskim, co znalazło odzwierciedlenie w powstaniu „Kobieta, Życie, Wolność”.
Łącząc różnorodne metody polityczne i społeczne, aktywizację młodzieży oraz silne uczestnictwo kobiet, PJAK zdobył szybkie poparcie wśród młodych ludzi, kobiet oraz szerszych radykalnych ruchów społecznych w Rojhelacie.
PJAK opowiada się za demokracją oddolną, społeczeństwem opartym na radach oraz bezpośrednim uczestnictwem w podejmowaniu decyzji politycznych. Dąży do budowy demokratycznego społeczeństwa w Iranie i Kurdystanie, decentralizacji oraz społecznej samorządności, potencjalnie w ramach modelu federalnego lub konfederalnego w demokratycznej republice irańskiej.
Wniosek
Oprócz trzech głównych nurtów w Rojhelacie działają również inne grupy i organizacje polityczne, jednak ponieważ nie przekształciły się one w szerokie ruchy społeczne, nie zostały tutaj omówione.
Demokratyczna Partia Irańskiego Kurdystanu, różne odłamy Komali oraz PJAK nie są jedynie organizacjami politycznymi, lecz ucieleśniają historyczną wolę narodu kurdyjskiego w Rojhelacie do przetrwania, życia w godności oraz realizacji prawa do samostanowienia. Każdy z tych ruchów reprezentuje odrębną warstwę kurdyjskiej świadomości politycznej ukształtowanej w oporze wobec dziesięcioleci zaprzeczania, represji oraz wewnętrznej dominacji kolonialnej. Od dyskursu narodowo federalistycznego i zorientowanego na sprawiedliwość społeczną, przez rewolucyjny socjalizm, po demokratyczny konfederalizm skoncentrowany na wyzwoleniu kobiet i samorządności oddolnej, nurty te pokazują, że walka w Rojhelacie nie ma charakteru epizodycznego, lecz stanowi kontynuację długiego historycznego dążenia do narodowej i społecznej emancypacji, odnawianego w różnych formach od Mahabadu po czasy współczesne.
Pomimo systematycznych represji ze strony państwa irańskiego, zabójstw liderów, przymusowej emigracji oraz trwałych prób rozbicia kurdyjskiej woli politycznej idea wolności w Rojhelacie nie została wygaszona. Każda nowa fala powstań społecznych, od zbrojnego oporu po ruch „Jin, Jiyan, Azadî”, potwierdza, że kwestia kurdyjska w Iranie pozostaje nierozwiązana i żywa. Przyszłość tych partii i ruchów zależy nie tylko od odbudowy organizacyjnej, lecz także od ich zdolności do pogłębiania więzi ze społeczeństwem, mobilizowania młodszych pokoleń oraz współdziałania z szerszymi ruchami społecznymi w całym Iranie. Dopóki samostanowienie, rzeczywista samorządność i realna równość nie zostaną urzeczywistnione, walka w Rojhelacie będzie trwać.
źródło – Rojhelat.Info
