System sprawiedliwości jest systemem sprawiedliwości społecznej opartym na etycznych i politycznych zasadach społeczeństwa. Jego celem jest zbudowanie społeczeństwa, które przyjmie demokratyczne i ekologiczne założenia i podejście, z wolnością kobiet jako jego fundamentem i życiem jako jego fundamentalną wartością. Społeczeństwo jest jego początkiem; chroni prawa jednostki w życiu społecznym w oparciu o reguły Kontraktu Społcznego i oparte jest na uniwersalnych zasadach sprawiedliwości i praw człowieka. Rozwiązuje problemy związane ze sprawiedliwością poprzez własne instytucje, w których sprawiedliwość osiągana jest poprzez uczestnictwo ludności i organizację demokratycznie stworzonych jednostek lokalnych.

Artykuł 114 Kontraktu Społecznego DAAPWS (2023)

Tworzenie demokratycznego, autonomicznego systemu opartego na zasadach Demokratycznego Konfederalizmu w Północno-Wschodniej Syrii (DAAPWS), przyniosło wiele zmian we wszystkich aspektach życia kolektywnego i społecznego, ale być może jedną z najciekawszych z nich jest transformacja systemu sprawiedliwości, dlatego że jest on jednym z głównych filarów państwa. W kontraście do tego, celem systemu sprawiedliwości w DAAPWS jest rozwiązywanie konflitów i problemów wewnątrz społeczności kiedy tylko jest to możliwe, i kierowanie ich do innych organów tylko jeśli nie uda się znaleźć rozwiązań wewnątrz społeczności.

Z tego powodu, jednym z pierwszych komitetów, które zostały utworzone we wszystkich komunach był Komitet Mediacji, zajmujący się mediacją między stronami dotkniętymi konfliktem by dojść do rozwiązania akceptowalnego dla wszystkich, których on dotyczy. Osoby tworzące te komitety są członkiniami społeczności, które znają i rozumieją kontekst, historie i sytuacje tych pośród których żyją, więc mogą znaleźć bardziej odpowiednie rozwiązania niż te, które oferuje system prawny. Jeśli problemu nie uda się rozwiązać poprzez mediację w społeczności, sprawa może trafić do społecznego sądu, gdzie wciąż poszukiwane będzie rozwiązanie, na które zgodzą się wszystkie strony, a jeśli to również się nie uda to zostanie podjęta decyzja, jak należy rozwiązać daną sytuację, w oparciu o obowiązujące prawo.

Oprócz tego, jak we wszystkich innych strukturach w Rożawie, istnieje autonomiczny system sprawiedliwości, co oznacza osobną strukturę kobiecą. W przeciwieństwie do zachodnich systemów prawnych, w Północno-Wschodniej Syrii wszystkie kwestie, które dotyczą kobiet, są rozwiązywane przez kobiety. Pozwala to uniknąć sytuacji, w której mężczyźni sędziowie podejmują decyzje przez pryzmat męskiej solidarności lub dla zachowania patriarchlanych standarów społecznych.

W sercu autonomicznego systemu sprawiedliwości są Mala Jin (Domy Kobiet), gdzie kobiety interweniują, by rozwiązywać problemy, które ich dotykają i pilnują tego, by ich prawa były respektowane. Domy Kobiet są miejscem pracy rewolucyjnej, to tam zmieniają się patriarchalne normy społeczne. Mężczyźni są zmuszeni do zaakceptowania nowych praw, które uzyskały kobiety w ich rodzinach, a kobiety są zachęcane do tego, by korzystać z nowych możliwości, które oferuje im nowy system. Domy Kobiet oferują bezpieczne schronienia (safehouse) dla kobiet, którym grozi śmierć – dzięki temu liczba zabójstw honorowych zmniejszyła się znacząco od początku rewolucji.

Na początku budziło to duży opór ze strony męskiej części populacji, ale poprzez swoją pracę i udaną mediację w tysiącach spraw, kobiety z Mala Jin zyskały zaufanie społeczeństwa. Dzisiaj nie tylko kobiety, ale również mężczyźni a nawet dzieci przychodzą tam, by szukać wsparcia w rozwiązaniu problemów domowych.

Z inicjatywy ruchu kobiecego w 2014 roku weszło w życie Prawo Kobiet (później przemianowane na Prawo Rodziny). Zostało napisane wspólnie przez kobiety z różnych społeczności i grup etnicznych i religijnych. Prawo Kobiet ustanowiło równość kobiet i mężczyzn (co było zmianą wobec prawa reżimu), oraz prawo kobiet do edukacji, pracy i udziału w życiu społecznym i politycznym. Jednym z celów Prawa Kobiet było zakończenie takich praktyk jak małżeństwa dzieci, poligamia, czy przemoc wobec kobiet i kobietobójstwo, które z zatrważającą częstotliwością występowały w regionie i w całej Syrii. Domy Kobiet, sędziny, kobieca policja i Prawo Kobiet razem tworzą system, który gwarantuje kobietom ochronę ich praw i interesów.

Chociaż na początku nie było to łatwe, obecnie większość problemów jest rozwiązywana w strukturach społecznych, tylko niewielka część z nich trafia do sądów.

Sprawiedliwość w obecnym procesie integracji

W trwającym procesie integracji z państwem syryjskim, sprawiedliwość pozostaje jednym z tematów, który utrudnia osiągnięcie porozumienia. Dialog pomiędzy Ministerstwem Sprawiedliwości a reprezentantkami Rady Sprawiedliwości DAAPWS rozpoczął się w kwietniu wizytą delegacji Ministerstwa Sprawiedliwości rządu tymczasowego w sądzie miasta Qamiszlo. Raporty ujawniają, że delegacja rządu tymczasowego chciała narzucić warunki poprzez przywrócenie baasistowskich sędziów — powiązanych z poprzednim reżimem — i przekazanie im funkcji sędziów w sądach.

Rząd tymczasowy zażądał, by sędziny, sędziowie i personel Autonomicznej Administracji zaprzestały swojej pracy, przy założeniu, że będą mogły się ubiegać o ponowne zatrudnienie w nowych strukturach. Wbrew porozumieniu z 29 stycznia 2026, zażądał również, by wszystkie akta i sprawy dotyczące mieszkańców zostały przekazane Ministerstwu Sprawiedliwości. Pracownice i reprezentanci systemu sprawiedliwości DAAPWS nie zgodziły się na te żądania i dalej naciskają na ich prawo do zarządzania instytucjami wewnątrz regionu oraz proponują wytworzenie mechanizmu, który umożliwi wspólne zarządzanie aktami spraw i sądami.

Status autonomicznego systemu sprawiedliwości kobiet i Mala Jin pozostaje niepewny. Jedną z głównych przeszkód jest to, że rząd tymczasowy odmawia uznania roli kobiet jako sędzin czy prawniczek w systemie sprawiedliwości. W tym momencie nasze siostry kontynuują swoją pracę tak jak wcześniej, lecz zdają sobie sprawę, że będą musiały walczyć, by utrzymać swoje instytucje i normy. Najwięcej niepokoju wynika z tego, że Prawa Kobiet, stoją w opozycji do ram prawnych rządu tymczasowego. W tym momencie nie jest jasne, jakie będzie podejście nowego systemu prawnego do kwestii takich jak małżeństwa nieletnich czy przemoc wobec kobiet. Dotychczasowe praktyki rządu tymczasowego wskazują, że jest on przeciwny równouprawnieniu. Jednak nasze siostry pracujące w autonomicznym systemie sprawiedliwości i w Domach Kobiet są zdeterminowane, by bronić systemu sprawiedliwości, który gwarantuje prawa i wolności wywalczone przez kobiety w ciągu ostatniej dekady rewolucji w Rożawie.

Jeśli chcesz poczytać więcej o Domach Kobiet zachęcamy do lektury: